Obszar Podlasia i wschodniego Mazowsza, w tym teren ziemi łomżyńskiej, obfituje w zachowane jeszcze liczne zespoły starych młynów o walorach historycznych i krajobrazowych. Na obszarze tym młynarstwo jest jedną z głównych i wczesnych gałęzi przemysłu, wzmiankowanych od co najmniej XV w. Tradycja młynarstwa przetrwała do XX w. i niejednokrotnie często trwa nadal. Z młynarstwem kojarzy się zwykle wyrób produktów spożywczych pochodzenia zbożowego. Z napędu młynów korzystały jednak także inne dziedziny produkcji. Na omawianym obszarze wraz z młynami pracowały tartaki, folusze, gręplarnie, papiernie i olejarnie. Zachowane młyny są świadectwem kultury technicznej zarówno w zakresie rozwiązań młyńskich układów hydroenergetycznych, jak i technicznych oraz architektonicznych. Obecna postać większości z nich pochodzi z przełomu XIX i XX w. lub z początku XX w. Do rzadkości należą obiekty wcześniejsze. Wiele wywodzi się z młynów folwarcznych - podworskich (były to obszary zamieszkałe przez drobną szlachtę). Jest też wiele nowszych inwestycji, które były owocem ciężkiej pracy, niekiedy wyjazdów za chlebem - zbudowali je przodkowie dzisiejszych właścicieli ze środków zdobytych za oceanem. Dobrze prosperujące do drugiej wojny światowej, jak większość młynów polskich, doznawały wraz ze swymi właścicielami dramatycznych ciosów, zarówno podczas wojny (przechodząc dwie okupacje - niemiecką i radziecką), jak i po wojnie - na skutek przekształceń własnościowych, a następnie gospodarki rabunkowej. Wiele wodnych młynów uległo eliminacji z powodu prac melioracyjnych, które zniekształciły stosunki wodne w tym rejonie. Domiary podatkowe, nacjonalizacja, dewastacja dokonywana przez nowych użytkowników to ciosy, z których część obiektów nie podniosła się już nigdy. Niektóre wróciły do swych właścicieli - oddane lub odkupione. Wielu z nich utrzymało tradycję młynarstwa rodzinnego, inni nie mogli już się dźwignąć z upadku. Młyny tych ostatnich nierzadko niszczeją. Inne znalazły nowych właścicieli. Wielu - rozwijając swą firmę - wymienia starsze urządzenia i wyposażenie oraz budynki na nowoczesne - większe, wydajniejsze. Niemniej jednak zachowało się jeszcze wiele starszych, często sprawnych maszyn i urządzeń - zabytków techniki - świadectwa rozwoju młynarstwa polskiego i europejskiego (produkcji krajowej i zagranicznej). Maszyny - w zależności od świadomości lub możliwości młynarzy są zachowane w stanie sprawnym (niekiedy ~ nadal z powodzeniem pracują) lub jako pamiątkowe eksponaty muzealne, ale gdzie indziej - powędrowały na złom.
Budowle - często wznoszone w konstrukcji nietrwałej (drewnianej lub szkieletowej - drewniano-murowanej) - płoną lub ulegają destrukcji technicznej. Kiedy indziej, jako zbędne, są rozbierane. Wiele z nich znikło bezpowrotnie. Niekiedy pozostają ślady po młynach wodnych w postaci reliktów urządzeń hydrotechnicznych, ale i te ulegają przekształceniom i zatarciu. Przyszłość maszyn i budowli zależy w dużej mierze od możliwości ekonomicznych, ale także i od świadomości ich właścicieli. Konieczne jest utrwalenie wiedzy o nich - zanim przestaną istnieć, jak znikły z pejzażu polskiego tak liczne niegdyś młyny wietrzne - wiatraki.
Odrębnym zagadnieniem są walory krajobrazowe zanikających zespołów młyńskich. Wpisane w pejzaż malowniczej ziemi łomżyńskiej, często z towarzyszącą im wodą, spiętrzoną do celów technologicznych, stanowią zabytki krajobrazu kulturowego; rzadko dziś w tym aspekcie są dostrzegane na tle sylwety wsi polskiej lub małego miasteczka.
Młyny przemijają, związani z nimi ludzie odchodzą. Niszczeją stare fotografie i dokumenty. I choć przekazanie i uszanowanie tradycji wśród rodzin młynarskich jest imponujące - praca niniejsza ma na celu zebranie, utrwalenie i upowszechnienie wiedzy o przeszłości i o obecnym stanie zachowania zespołów młyńskich. Praca ta również niechaj stanie się świadectwem ludzkiej wytrwałości i uporu w trudnych chwilach i hołdem dla tych, którzy wiele musieli znieść z racji swego zawodu - niezbędnego od stuleci do produkcji chleba. Wreszcie ma ona jeszcze jedno zadanie - wskazanie zagrożeń, jakie zawisły nad zabytkowymi zespołami młynów oraz kierunków i możliwości unikania lub łagodzenia ich skutków.

Spis treści:

1. Wstęp
1.1. Uzasadnienie potrzeby badań
1.2. Ramy chronologiczne i terytorialne
1.3. Stan badań, literatura przedmiotu, archiwalia
1.4. Metoda badań, konstrukcja pracy

2. Dzieje młynarstwa na ziemi łomżyńskiej
2.1. Młynarstwo na świecie i w Polsce
2.2. Stosunki własnościowe w młynarstwie
2.3. Historia młynarstwa na ziemi łomżyńskiej do drugiej wojny światowej
2.4. Zmiany własności, przekształcenia technologii, wpływ melioracji i innych czynników po drugiej wojnie światowej
2.5. Losy rodzin młynarskich

3. Klasyfikacja młynów ziemi łomżyńskiej

4. Młyn w krajobrazie kulturowym

5. Konstrukcja i materiał budowlany

6. Maszyny i urządzenia młyńskie. Podręczniki dla młynarzy
6.1. Przemiany w napędzie młynów
6.2. Maszyny i urządzenia młyńskie. Fabryki maszyn młyńskich
6.3. Urządzenia piętrzące wodę: groble, jazy, młynówki
6.4. Ekspozycje silników i maszyn młyńskich
6.5. Podręczniki dla młynarzy

7. Zakończenie
7.1. Sytuacja gospodarcza
7.2. Zagrożenia
7.3. Postulaty konserwatorskie

Katalog
The mills of Ziemia Łomżyńska
Archiwalia
Bibliografia