Jednym ze składników środowiska przyrodniczego o istotnym znaczeniu dla człowieka jest szata roślinna. Pierwotna roślinność Śląska, ukształtowana w wyniku długotrwałych procesów przyrodniczych, charakteryzowała się odpowiednim przystosowaniem do panujących warunków środowiska. Cechowała ją duża odporność na działanie niekorzystnych czynników oraz harmonia z warunkami przyrodniczymi, w tym geologicznymi, hydrologicznymi i edaficznymi.
Współczesna szata roślinna odbiega znacznie swym składem gatunkowym i strukturą roślinności od układów naturalnych. Przyczyna tego stanu tkwi przede wszystkim w działalności człowieka, który permanentnie ingerując w środowisko przyrodnicze zmienia je, naruszając równowagę ekologiczną i stabilność ekosystemów. Doszło już m.in. do zmniejszenia się zasięgów i liczebności populacji wielu gatunków roślin, a w konsekwencji zmniejszenia różnorodności gatunkowej. O He początkowo zmiany te zachodziły powoli i na niewielkich obszarach, o tyle w miarę rozwoju osadnictwa i intensyfikacji upraw zaczęły znacznie przybierać na sile. Największe tempo zmian obserwuje się w ostatnich 100-150 latach (na przełomie XIX i XX wieku), które charakteryzują się rozwojem urbanizacji, uprzemysłowienia i intensyfikacją rolnictwa. Na dużych obszarach kraju, w tym również na badanym terenie, krajobraz pierwotny lub naturalny ustąpił miejsca kulturowemu - uprawom rolniczym - lub zdewastowanemu, pod postacią terenów przemysłowych i zurbanizowanych. Mimo niełatwych dla gospodarki rolnej warunków, związanych z geomorfologią terenu, trudnymi warunkami glebowymi, zjawiskami erozyjnymi i powodziowymi, a także silną presją urbanizacyjną, zwłaszcza wokół miast, rolnictwo rozwinęło się na Śląsku Opolskim stosunkowo dobrze i pod uprawę przeznaczono znaczny odsetek gruntów. W ostatnich latach zarysowuje się jednak pewien regres w zakresie opłacalności produkcji rolnej i- co za tym idzie - zachodzą dynamiczne zmiany w strukturze i sposobie użytkowania agrocenoz. Znaczny areał leży odłogiem, cześć użytków została trwale utracona (np. na skutek budowy autostrady A4). Pauperyzacja wsi przekłada się także na intensywność zabiegów agrotechnicznych, w tym chemizacji. Równolegle jednak dochodzi do intensyfikacji produkcji tam, gdzie właścicieli stać było na włączenie swoich gospodarstw w system dotacji i programów pomocowych. Ważne jest zatem, aby w tak dynamicznie zmieniającym się krajobrazie rolniczym uchwycić zmiany zachodzące w szacie roślinnej. Są one wskaźnikiem nie tylko przemian strukturalnych polskiego rolnictwa, ale przede wszystkim kondycji ekosystemów rolniczych, co ma istotne znaczenie dla oceny jakości środowiska przyrodniczego obszarów z dużym udziałem agrocenoz. Szczególnie ważne jest także, aby podjąć próbę opisu i oceny rzeczywistej roślinności segetalnej w obszarach, na których wcześniej występowały rzadkie, dziś zagrożone lub całkowicie wymarłe zespoły, takie jak np. Spergulo-Lolietum remoti czy Caucalido-Scandicetum.
Na znacznym obszarze Śląska, w tym Opolskiego i Górnego, wcześniej niż w innych regionach Polski zmianom uległy tradycyjne sposoby uprawy. Tutaj szybciej wprowadzone zostały zasady nowoczesnej agrotechniki (np. podorywki i szybkie likwidowanie ściernisk, dokładne czyszczenie materiału siewnego, wysiew poplonów, wapnowanie gleb, stosowanie herbicydów, nawożenie mineralne i organiczne, mechanizacja prac polowych). Za główne przyczyny spadku liczebności stanowisk gatunków roślin segetalnych oraz degeneracji fitocenoz uznaje się m.in.: nawożenie gleb, powodujące nadmierne zakwaszenie lub alkalizację, intensyfikację produkcji rolnej, chemizację, zmiany stosunków wodnych, monotypizację środowiska agrocenoz (likwidacja zadrzewień śródpolnych, oczek wodnych, torfowisk i in.), niewłaściwe rolnicze wykorzystywanie gnojowicy, ścieków i osadów ściekowych, niekorzystne dla rzadkich roślin dziko rosnących sposoby prowadzenia prac rolnych (np. zbyt wczesne wykaszanie lub jego brak), składowanie odpadów produkcji rolnej lub nawozów w nieodpowiednich miejscach. W związku z tym na Śląsku, jako jednym z pierwszych regionów kraju, zaobserwowano wyraźne zmiany zachodzące w składzie florystycznym i dynamice zbiorowisk chwastów polnych (Szotkowski 1970,1973,1974,1989; Michalak 1972a, 1974; kuźniewski 1976, 1977). Rozwijające się w uprawach zbiorowiska chwastów tracą swe najbardziej swoiste i znamienne składniki, co prowadzi do zanikania typowych fitocenoz segetalnych. Na ich miejsce pojawiają się bardzo ubogie zbiorowiska, złożone z nielicznych gatunków, przeważnie dominujących i odpornych chwastów, które ze względu na brak konkurentów rozprzestrzeniają się bez przeszkód. Następuje więc proces ubożenia roślinności segetalnej i ujednolicenia składu gatunkowego na całym obszarze Śląska.

Spis treści: