Szczególne znaczenie dla podtrzymania różnorodności przyrodniczej
krajobrazu rolniczego ma zachowanie wśród pól ornych, na których w
ciągu roku wielokrotnie wykonywane są różne zabiegi agrotechniczne,
środowisk bardziej stabilnych, takich jak łąki, pastwiska, uprawy
wieloletnie oraz różngo rodzaju enklawy i ?marginesy", w których
zbiorowiska roślinne i zespoły zwierzęce nie są ustawicznie poddawane
całkowitej destrukcji. Na terenach intensywnej gospodarki rolnej, jako
ostoje różnorodności, ważną rolę odgrywają wyłączone z użytkowania
rolniczego wyspy środowiskowe. W krajach Europy Zachodniej są one
obecnie często specjalnie tworzone, a warunkach Polski pilniejsze i
mniej kosztowne wydaje się poznanie roli oraz zachowanie we właściwym
stanie wysp, które jeszcze istnieją.
Od ponad trzydziestu lat z uwagą obserwuję zmiany krajobrazu
rolniczego w Wielkopolsce. W latach dziewięćdziesiątych, w związku z
przekształceniami struktury własności i wielkości gospodarstw oraz
nowymi
gankami ekonomicznymi nabrały one szczególnie dużego tempa.
Powiększanie powierzchni jednorodnych plantacji, zmniejszenie
różnorodności uprawianych roślin, likwidacja środowisk refugialnych i
korytarzy ekologicznych niewątpliwie wpływają na zmiany składu
gatunkowego i stosunków ilościowych w zespołach gryzoni. Proces ten
jest trudny do śledzenia z przyczyn metodycznych oraz z powodu
fluktuacji liczebności populacji i zespołów gryzoni, utrudniających
rozpoznanie trwałych trendów będących konsekwencją zmian krajobrazu
rolniczego. Chociaż pola uprawne zajmują ponad połowę powierzchni
Polski, a krajobraz rolniczy dominuje w naszym kraju, to związane z nim
zespoły i populacje gryzoni były o wiele rzadziej badane niż
występujące w lasach. Wyniki tych badań mają niewielki udział wśród
licznych prac dotyczących ekologii gryzoni, jakie pojawiły się u nas w
okresie powojennym.
Badania składu pokarmu płomykówki Tytoalba Scop z różnych
regionów Polski zwróciły moją uwagę na związek między urozmaiceniem
krajobrazu rolniczego w okolicy stanowiska sowy a różnorodnością
gatunkową gryzoni w pokarmie tego drapieżnika (Sałata-Piłacińska 1977;
1994). Wielkopolska znajduje się w obszarze silnej dominacji nornika
zwyczajnego Microtus arvalis (Pall.) w pokarmie płomykówki
(Sałata-Piłacińska 1977) i w strefie występowania jego cyklicznych
gradacji (Skuratowicz 1957). Zanik mozaikowości krajobrazu rolniczego w
regionie prowadzi do zwiększenia dominacji tego gatunku w zespołach
gryzoni agrocenoz. Populacje nornika zwyczajnego podlegają dużym
zmianom liczebności. W konsekwencji następuje zmniejszenie stabilności
bazy pokarmowej grupy drapieżników odżywiających sic głównie drobnymi
ssakami (Gliwicz 1990b; Piłacińska 1998d; 2003).
Do rozpoczęcia badań skłoniło mnie przekonanie o dużym
znaczeniu wysp środowiskowych dla zachowania różnorodności i równowagi
w zespołach gryzoni polnych, a jednocześnie obserwowane niszczenie tych
dobrze mi znanych od dawna elementów krajobrazu, nadających swoisty
charakter i urok równinnym, pokrytym rozległymi polami okolicom
Poznania. Wybrałam małe wyspy, szczególnie narażone na likwidację lub
degradację, a jednocześnie pozwalające na systematyczne, całoroczne
kontrolowanie zamieszkujących je zespołów gryzoni. Kontynuowanie
połowów przez szereg kolejnych lat, bez przerwy dłuższej niż odstępy
między kolejnymi cenzusami, oraz niewielkie powierzchnie badawcze,
umożliwiły śledzenie zmian liczebności i procesów demograficznych
gryzoni na podstawie analizy historii życiowych przebywających na
wyspach, indywidualnie oznakowanych osobników.
Różne aspekty ekologii gryzoni z wysp środowiskowych
przedstawiłam w rozdziałach 5-12, zachowujących znaczną niezależność i
charakter odrębnych artykułów, zakończonych własnym podsumowaniem lub
dyskusją. Łączą je wspólne miejsca, obiekty oraz nadrzędny cel badań,
sformułowany we wstępie książki.
Problematyka badawcza związana z zachowaniem piękna i
różnorodności krajobrazu ma w Poznaniu chlubną tradycję, związaną
szczególnie z nazwiskiem Profesora Adama Wodziczki. Jego myśli,
wzbogacane własnymi poglądami i przykładami, często przewijały sic w
wykładach naszych profesorów. Wdzięcznym wspomnieniem ogarniam, od
dawna nieżyjącego, mego Nauczyciela - Profesora Wacława Skuratowicza,
od którego wiele dowiedziałam się o znaczeniu mozaikowości krajobrazu
rolniczego. W ostatniej naszej rozmowie, prowadzonej kilkanaście dni
przed jego śmierci Profesor dowiedział się o moim planie rozpoczęcia
systematycznych badań gryzoni z wysp śródpolnych. Szczerze się nim
ucieszył.
Pamiętam o zmarłym przed kilku laty dyrektorze byłego Kombinatu
PGR Konarzewo, Panu Tadeuszu Kościuszce, który wbrew powszechnym
opiniom o tej formie gospodarstwa tak nim zarządzał, że stanowiło
przykład staranności i fachowości uprawy roli. Obdarzył On mnie
zaufaniem, wyrażając pisemną zgodę na nieograniczone w czasie
przebywanie na terenach pól należących do Kombinatu, które były
miejscem badań.
Pragnę wyrazić wdzięczność tym osobom ze środowiska ekologów i
teriologów, których wiedza i pasja naukowa były i pozostają dla mnie
wzorem, a autorytet, doświadczenie i życzliwość pomogły mi
przezwyciężyć momenty zniechęcenia spowodowane kolejnymi
przeciwnościami losu, opóźniającymi ukończenie pracy.
Za pomoc w niektórych obliczeniach statystycznych dziękuję
Panom: prof. dr. hab. Zygmuntowi Kaczmarkowi i dr. Ziemowitowi
Kosińskiemu. panu mgr. Rafałowi Bajaczykowi dziękuję za udostępnienie
autorskiego programu statystycznego analiza TOR.
Dziękuję rodzinie za długie lata podporządkowywania różnych
planów moim częstym wyjazdom w teren. Mężowi za ogromną pomoc w
opracojniu danych i przygotowanie rysunków. Synowi za cierpliwe
wykonywanie ciekawych zdjęć i trwanie z kamerą w czasie długich seansów
obserwacyjnych. Córce, że rosnąc, stawała się pełną zapału towarzyszką
moich badań terenowych i zręczną w nich pomocą.
Dziękuję zespołowi redakcyjnemu Wydawnictwa Naukowego UAM za życzliwość i zaangażowanie.
Dziękuję również wszystkim niewymienionym osobom, które w jakikolwiek sposób pomogły mi w zrealizowaniu tej pracy.
Spis treści:
OD AUTORKI
1. WSTĘP
1.1. Znaczenie zadrzewień śródpolnych w krajobrazie rolniczym dla drobnych ssaków
1.2. Izolowane zadrzewienia śródpolne jako wyspy środowiskowe
1.3. Czynniki kształtujące zagęszczenie populacji lokalnych na wyspach środowiskowych
1.4. Migracje jako czynnik kształtujący populacje lokalne z wysp środowiskowych i metapopulacje
2. CELE BADAŃ I HIPOTEZY
3. TEREN BADAŃ
3.1. Zadrzewienia śródpolne w krajobrazie Wielkopolski
3.2. Powierzchnie badawcze
3.3. Klimat
4. METODY BADAŃ
4.1. Metody stosowane w kolejnych etapach badań terenowych
4.2. Opis metod stosowanych w czasie systematycznego monitoringu w BLISKIM i DALEKIM
5. ZESPOŁY GRYZONI NA WYBRANYCH WYSPACH ŚRODOWISKOWYCH
5.1. Sezonowe zmiany składu i liczebności zespołów gryzoni
5.2. Wyspy środowiskowe jako miejsca występowania różnych gatunków gryzoni
5.3. Czynniki wpływające na skład i liczebność zespołów gryzoni na wyspach środowiskowych - dyskusja
6. SEZONOWA I WIELOLETNIA DYNAMIKA LICZEBNOŚCI
6.1. Zmiany liczebności gryzoni w BLISKIM i DALEKIM
6.2. Uwarunkowania zewnętrzne zmian liczebności gryzoni w BLISKIM i DALEKIM
6.3. Podsumowanie wyników i zagadnienia dyskusyjne
7. TRWAŁOŚĆ POPULACJI LOKALNYCH
7.1. Porównanie trwałości zasiedlenia dwóch wysp leśnych
7,2. Przebieg osiedlania i zaniku populacji lokalnych
7.3. Czynniki wpływające na trwałość populacji gryzoni w BLISKIM i DALEKIM - dyskusja
8. POCHODZENIE OSOBNIKÓW TWORZ4CYCH POPULACJE LOKALNE
8.1. Przyjęte kryteria oceny pochodzenia
8.2. Udział autochtonów i imigrantów w populacjach lokalnych Clethrionomys glareolus i Apodemus flavicollis
8.3. Uwagi o pochodzeniu osobników Apodemus agrarius
8.4. Pochodzenie członków populacji lokalnych a izolacja wysp środowiskowych - zagadnienia dyskusyjne
9. STRUKTURA PŁCI
9.1. Zróżnicowanie proporcji płci przedstawicieli trzech gatunków gryzoni w aspekcie sezonowym i wieloletnim
9.2. Czynniki kształtujące strukturę płci w populacjach gryzoni na wyspach leśnych - podsumowanie i dyskusja
10. CZAS PRZEBYWANIA GRYZONI NA WYSPACH
10.1. Materiał
10.2. Analiza czasu przebywania trzech gatunków gryzoni na dwóch wyspach leśnych
10.3. Podsumowanie i dyskusja
11. ROZMNAŻANIE W POPULACJACH LOKALNYCH
11.1. Rozmnażanie w populacjach lokalnych nornicy rudej Clethrionomys glareolus
11.1.1. Okres aktywności rozrodczej
11.1.2. Sukces rozrodczy samic w BLISKIM i DALEKIM
11.1.3. Strategie rozmnażania samic autochtonicznych
11.1.4. Strategie rozmnażania samic imigrujących
11.1.5. Porównanie strategii rozrodczych samic w BLISKIM i DALEKIM - zagadnienia dyskusyjne
11.1.6. Liczba i zagęszczenie aktywnych płciowo samic na wyspach
11.1.7. Obecność aktywnych płciowo samców na wyspach
11.1.8. Historie pobytu na wyspach samców autochtonicznych
11.19. Historie pobytu na wyspach samców imigrantów
11.1.10. Czynniki wpływające na pojawianie się i pobyt samców aktywnych płciowo-zagadnienia dyskusyjne
11.1.11. Pojawianie się młodych - wyniki i zagadnienia dyskusyjne
11.1.12. Różnice warunków rozmnażania w populacjach nornicy rudej na dwóch wyspach leśnych - podsumowanie
11.2. Rozmnażanie w populacjach lokalnych myszy leśnej Apodemus flavicollis
11.2.1. Okres aktywności rozrodczej
11.2.2. Historie pobytu na wyspach aktywnych płciowo samic
11.2.3. Obecność na wyspach aktywnych płciowo samców
11.2.4. Pojawianie się młodych
11.2.5. Rozmnażanie w populacjach lokalnych i znaczenie wysp leśnych dla metapopulacji - podsumowanie
11.3. Dyskusja
12. MIGRACJE OSOBNIKÓW Z POPULACJI LOKALNYCH
12.1. Przybywanie imigrantów
12.2. Zmiany miejsca pobytu osobników C. glareolus i A. flavicollis
12.3. Okresowe emigracje z wyspy
12.4. Przyczyny i znaczenie przemieszczeń przez matrix - dyskusja
13. PODSUMOWANIE WYNIKÓW BADAŃ I WNIOSKI KOŃCOWE
14. ZAKOŃCZENIE
LITERATURA
STRESZCZENIE W JĘZYKU OBCYM
