Do rąk czytelników oddajemy książkę napisaną na użytek tych, którzy są odpowiedzialni za poprawny rozwój młodego pokolenia w aspekcie zdrowia, budowy i sprawności funkcjonalnej ciała. W ostatnim półwieczu książki traktujące o tych kwestiach tak popularnonaukowe, jak i monografie i podręczniki cieszyły się dużym zainteresowaniem i szybko znikały z półek księgarskich. Także obecnie istnieje duże zainteresowanie i zapotrzebowanie na podobne pozycje, w których są omawiane różne aspekty rozwoju osobniczego człowieka. Niniejszą książkę można traktować jako kolejną próbę ukazania zjawisk rozwoju biologicznego - zwłaszcza wzrastania i dojrzewania - w przystępnej formie podręcznika i poradnika przydatnego dla studentów pedagogiki, psychologii, biologii i wychowania fizycznego, ale również dla nauczycieli i rodziców.
Promowanie zdrowia dzieci i młodzieży wymaga różnorodnych działań prozdrowotnych opartych na wiedzy o rozwoju biologicznym, wiedzy, która pozwala widzieć problemy i zagrożenia tego procesu, widzieć działania profilaktyczne i umiejętnie oceniać normalność rozwoju. Takie działania są możliwe wówczas, gdy dostatecznie znany jest przebieg procesów rozwoju dzieci i młodzieży, prawa i czynniki nim rządzące.
Coraz więcej wymagań co do wiedzy o rozwoju stawiamy dziś bezpośrednim wychowawcom - rodzicom, nauczycielom oraz samym dzieciom i młodzieży. Muszą oni posiadać podstawową umiejętność oceny rozwoju dziecka, np. na podstawie tradycyjnych i dobrych parametrów, jakimi są wysokość i masa ciała, niekiedy również znajomość metod, które stosuje higienistka szkolna, lekarz pediatra czy nauczyciel wychowania fizycznego. Nauczyciel z wieloletnią praktyką pedagogiczną dostrzega wśród swych wychowanków różnorodność zjawisk rozwojowych. Książka ta powinna przyczynić się do zrozumienia przyczyn i skutków tej różnorodności. Zrozumienie tych problemów ma kapitalne znaczenie dla kształtowania osobowości psychofizycznej, zdrowia fizycznego i psychicznego, pozwala bowiem obciążać ucznia nauką na miarę jego możliwości biologicznych. Coraz częściej w systemie kształcenia nauczycieli uwzględniane są współcześnie problemy rozwoju i zdrowia młodego pokolenia. Stopniowo z marginesowego problemu dydaktycznego i wychowawczego problemy rozwoju - ontogenezy dziecka - urosły do rangi głównej, zdano sobie bowiem sprawę z tego, ze prawidłowy rozwój młodych generacji stanowi podstawę zdrowia ludzi dorosłych. Nadal jednak współczesna szkoła i rodzice bardzo często stawiają swym wychowankom wymagania przekraczające ich możliwości psychofizyczne, biologiczne. Reforma systemu oświaty dąży do optymalizacji obciążeń ucznia. Proces wszechstronnego kształcenia i wychowania dziecka musi zapewniać harmonijny rozwój wszystkich sfer jego osobowości, stworzenie optymalnych warunków zapewniających dziecku wykorzystanie jego potencjalnych możliwości umysłowych i biologicznych. Między innymi rodzice i nauczyciele powinni wiedzieć, że dzieci mogą rozwijać się wolniej lub szybciej, wcześniej bądź później dojrzewać, że dziewczęta dojrzewają szybciej od chłopców oraz to, że zjawiska te mają
wpływ na sprawność umysłową i fizyczną uczniów. Na ogół dzieci szybciej rozwijające
się i dojrzewające uznaje się za zdolniejsze i aktywniejsze, co zwykle ma przełożenie na uzyskiwane oceny oraz zaszeregowanie do grupy zdolnych i niezdolnych. Często jednak zadziwia nas to, że zdolne dziecko staje się przeciętne, niezdolne zaś wraz z wiekiem również nie odbiega od przeciętności, a nawet ją przekracza. Racjonalne oddziaływania wychowawcze i pedagogiczne, wymagania szkolne i domowe muszą opierać się na dość gruntownej znajomości różnych sfer osobowości psychofizycznych dziecka. Pozytywny wpływ na rozwój, znoszenie stresów, należyte kształtowanie właściwości biologicznych, zdrowotnych i umysłowych wymaga wiedzy o ontogenezie w zakresie zmian anatomicznych, funkcjonalnych, sprawności fizycznej, wiedzy o zasadach żywienia, o cechach osobowości, charakteru i woli.
Oceny stanu rozwoju dziecka dokonują w badaniach przesiewowych pielęgniarki - higienistki szkolne, często jednak dokonują ich rodzice i same dzieci, które chcą wiedzieć, czy odchylają się od normy dla danego wieku. Szczegółowe diagnozy auksologiczne, lekarskie, antropologiczne pozwalają na wyodrębnienie spośród ogółu rówieśników dzieci z zaburzeniami rozwojowymi, np. z hipostaturą (niskorosłość) czy z innymi nieprawidłowościami. Zaburzenia posturalne powinien w szkole dostrzegać i przeciwdziałać im zwłaszcza nauczyciel wychowania fizycznego.
Dzieci i młodzież wykazują w okresie rozwoju progresywnego dużą plastyczność na działanie czynników zewnętrznych. Jakość środowiska zamieszkania, rodzinnego, przedszkolnego i szkolnego ma duży wpływ na przebieg wzrastania i dojrzewania, na stan zdrowia, który może być lepszy bądź gorszy.
Sądzę, że książka wprowadzi czytelnika w podstawowe problemy ontogenezy zachęcając niektórych do bardziej wnikliwych studiów zjawisk rozwojowych.
Niniejsze opracowanie może być pierwszym tego rodzaju przewodnikiem po rozległych obszarach auksologii. Jeżeli choć w części te oczekiwania się zrealizują, będzie to wielkim pożytkiem dla polskiego dziecka.

Spis treści:

Przedmowa

Wstęp

1. Historyczny przegląd badań problemów rozwoju dzieci i młodzieży

2. Rozwój osobniczy - ontogeneza człowieka - podstawowe pojęcia i problemy

3. Podział życia ludzkiego (ontogenezy) na okresy rozwojowe

4. U progu życia- płodność, zapłodnienie, rozród
4.1. Morfologia narządów płciowych
4.2. Cykl płciowy kobiety
4.3. Niepłodność
4.4. Kobieta w ciąży
4.5. Przebieg rozwoju wewnątrzlonowego -kyematogeneza

5. Rozwój pourodzeniowy człowieka

6. Uwagi o rozwoju układów anatomicznych, niektórych struktur i funkcji organizmu
6.1. Wysokość i masa ciała
6.2. Zmiany proporcji ciała z wiekiem
6.3. Rozwój kości
6.4. Ogólny kształt ciała- somatotyp. Postawa ciała
6.5. Rozwój układu oddechowego
6.6. Rozwój układu krążenia
6.7. Rozwój układu trawiennego
6.8. Układ moczowo-płciowy
6.9. Układ nerwowy
6.10. Symetria i asymetria
6.11. Rozwój rodowy świadomości
6.12. Układ narządów zmysłów
6.13. Układ wewnątrzwydzielniczy, dokrewny, hormonalny

7. Dymorfizm płciowy człowieka
7.1. Przejawy dymorfizmu płciowego
7.2. Ogólne problemy dymorfizmu
7.3. Rozwój ról płciowych w ontogenezie
7.4. Trening sportowy a organizm kobiety
7.5. Skład płciowy populacji
7.6. Zaburzenia rozwoju płciowego

8. Fizjopatologia rozwoju
8.1. Odporność, choroba a rozwój biologiczny
8.2. Ważniejsze choroby niezakaźne z punktu widzenia pedagogiki
8.3. Fizjopatologia rozwoju
8.4. Zaburzenia dojrzewania płciowego
8.5. Problemy wad postawy i budowy ciała

9. Czynniki kształtujące zdrowie dziecka
9.1. Szkoła a rozwój i zdrowie dziecka
9.2. Rytmy biologiczne a rozwój i zdrowie dziecka
9.3. Zaburzenia rytmów biologicznych
9.4. Organizacja dnia dziecka

10. Rozwój psychomotoryczny dzieci i młodzieży
10.1. Rozwój motoryczny w okresie poniemowlęcym
10.2. Rozwój motoryczny w młodszym wieku szkolnym
10.3. Rozwój motoryczny w okresie pokwitania i w starszym wieku szkolnym
10.4. Motoryczność w wieku dorosłym i w okresie starzenia się
10.5. Znaczenie aktywności ruchowej w wychowaniu
10.6. Ruch a rozwój człowieka

11. Czynniki rozwoju osobniczego
11.1. Czynniki endogenne - detenninatory rozwoju
11.2. Czynniki paragenetyczne i niegenetyczne - stymulatory rozwoju
11.3. Czynniki egzogenne - rmodyfikatory środowiskowe
11.4. Czynniki biogeograficzne - modyfikatory naturalne
11.5. Czynniki społeczno-ekonomiczne - modyfikatory cywilizacyjno-kulturowe
11.6. Tendencje przemian

12. Ocena wieku rozwojowego
12.1. Praktyczne aspekty oceny wieku rozwojowego
12.2. Metody oceny wieku rozwojowego, morfologicznego

13. Somatometria

Wybór piśmiennictwa uzupełniającego

Zdrowie dorosłego człowieka w znacznej mierze zależy od prawidłowego rozwoju łonowego po urodzeniu, aż do zakończenia procesów wzrastania. Prawidłowym rozwojem zainteresowania są zatem rodzice, opiekunowie, nauczyciele, lekarzy pediatrzy i medycyny szkolnej, higienistki szkolne, nauczyciele wychowania fizycznego. Wiedza o prawidłowym rozwoju w różnym zakresie interesuje zatem niemal wszystkich ludzi – szeregowych obywateli i rządzących. Wiedza o prawidłowym rozwoju pozwala zrozumieć granice „zdrowia pozytywnego”, granice możliwości polepszenia stanu zdrowia. Miernikiem tego stanu są bowiem wskaźniki rozwoju odnoszone do norm rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci. Na zmienność stanu rozwoju fizycznego młodego pokolenia Polaków w przeszłości wpływały wojny, kryzysy ekonomiczne, współcześnie zaś przemiany ustrojowe. Biologia rozwoju człowieka – auksologia – jest postawą dla wielkiej wiedzy o biologii rozwoju człowieka, wiedzy, której pewne elementy winny posiąść także dzieci, oczywiście stosowanie do swego wieku. Wzrost zainteresowań tą dziedziną wiedzy widoczny jest zwłaszcza do połowy XX w. Liczne aspekty kondycji zdrowotnej współczesnych ludzi i populacji ludzkich mają u swego podłoża warunki, w jakich przebiegał ich rozwój.

Względnie dobre poznanie przebiegu rozwoju, rządzących nim praw, uwarunkowań genetycznych i środowiskowych umożliwi w miarę optymalne sterowanie tym procesem przez rodziców, wychowawców, lekarzy i nawet same dzieci i młodzież. Książka ta ma zatem wzbogacić wiedzę o rozwoju będącym ważnym elementem naszego zdrowia.

Książka stanowi efekt wieloletniej własnej pracy badawczej odnoszącej się zwłaszcza do ontogenezy okresu płodowego i młodzieńczego. Wiele elementów tych badań i inspiracji uzyskałem od swego nauczyciela prof. dr hab. dr h.c. Michała Ćwirko-Godyckiego, od prof. dr hab. Andrzeja Jaczewskiego organizatora kursokonferencji dla wykładowców biomedycznych postaw rozwoju i wychowania w Sielpi i Kirach, które trwały przez długie lata i wykształciły grono specjalistów auksologów. Ważnym elementem w rozwoju polskiej auksologii jest wieloletnia działalność szkoleniowa i dydaktyczna prof. dr hab. Napoleona Wolańskiego.