Prezentowany skrypt adresowany jest do studentów historii przygotowujących się do uzyskania uprawnień nauczycielskich. Do napisania go zmobilizowały mnie sugestie studentów Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego w Olsztynie, sygnalizujących trudności w dotarciu do nowych, ważnych opracowań z zakresu dydaktyki historii. Liczba wspomnianych publikacji w ostatnich latach zdecydowanie wzrosła w związku ze zmianami wprowadzonymi do systemu edukacji wraz z reformą. Sytuacja ta znacznie utrudnia studentom sprawne poruszanie się w problematyce dydaktyki historii, śledzenie prac ukazujących się w wydawnictwach zbiorowych i czasopismach specjalistycznych.

Skrypt ma stanowić pomoc w przygotowaniu się do zajęć prowadzonych w ramach specjalizacji nauczycielskiej, dlatego też zostały w nim uwzględnione zagadnienie omawiane podczas ćwiczeń z dydaktyki historii – ćwiczeń realizowanych w trakcie studiów licencjackich lub magisterskich uzupełniających. Kształcenie kandydatów na nauczycieli historii wymaga łączenie elementów dydaktyki historii (ogólnych też wyjaśniających proces edukacji historycznej społeczeństwa) z elementami metodyki nauczania tego przedmiotu. W prezentacji zagadnień, których wybór został skorelowany z tematyką wykładów, starałam się uwzględnić aktualne ustalenia dydaktyczne historii oraz przedstawicieli dyscyplin pokrewnych, zwłaszcza dydaktyki ogólnej, pedagogiki i psychologii, także ustalenia przedstawicieli takich subdyscyplin historycznych jak metodologia historii czy teoria wiedzy historycznej. Moim zamiarem było również podzielenie się doświadczeniami nauczycielskimi, szczególnie w wypadku zagadnień odnoszących się do kwestii „praktycznych” – formułowania celów lekcji, metod pracy z uczniem, dobierania i stosowania środków dydaktycznych, tworzenia scenariuszy lekcji historii oraz konstruowania testów dydaktycznych. Do każdego rozdziału dołączony został spis wybranej literatury, która może posłużyć studentom do pogłębiania zdobytych wiadomości i umiejętności. Wskazane tam pozycje uzupełniają zestaw literatury, do której odwołuję się w przypisach.

Spis treści

Rozdział I. Cele edukacji historycznej

1. Czynniki determinujące cele nauczania historii

2. Aktywno – refleksyjny model kształcenia historycznego

3. Systematyka celów nauczania historii

4. Sposoby formułowania celów

5. Taksonomie celów kształcenia

6. Operacjonalizacja celów kształcenia historycznego

7. Kształcenie umiejętności

8. Integracja międzyprzedmiotowa

Rozdział II. Środki dydaktyczne w edukacji historycznej

1. Uściślenia terminologiczne

2. Funkcje mediów

3. Typologia środków dydaktycznych

4. Prezentacja środków dydaktycznych

   1. Środki symboliczne

Mapa historyczna

Klasyfikacja map historycznych

Role i funkcje map

Wdrażanie uczniów do efektywnej pracy z mapą

Plan

Szkic

Schemat dydaktyczny

Tabela

Drzewo genealogiczne

Grafika strzałkowa

Linia chronologiczna

Wykres statystyczny

Diagram

2. Środki poglądowe bezpośrednie

3. Środki poglądowe pośrednie

Uściślenia terminologiczne i typologia obrazów

Funkcje i sposoby wykorzystywania ilustracji. Modele interpretacji źródeł ikonograficznych

Karykatura w edukacji historycznej

Komiksy historyczne

4. Środki słowno tekstowe pierwotne

Źródła historyczne pisane

Role i funkcje tekstów źródłowych

Model pracy ze źródłem na lekcji historii

5. Środki słowno – tekstowe wtórne

Szkolny podręcznik historii

Definicja szkolnego podręcznika historii

Zarys dziejów szkolnego podręcznika historii

Typologia podręczników

Rola i dydaktyczne funkcje szkolnego podręcznika historii

Klasyfikacja elementów strukturalnych podręcznika

Formy pracy z podręcznikiem

Bloki ćwiczeniowe i kontrolne

Wymagania pod adresem szkolnego podręcznika historii

Zeszyty ćwiczeń

Kierunki modernizacji podręczników

Literatura piękna

Literatura popularnonaukowa i naukowa

6. Środki audiowizualne

Środki audialne

Środki wizualne

Środki foniczno – wizualne

Rozdział III. Kształtowanie pojęć historycznych

1. Pojęcia historyczne

2. Typologie pojęć historycznych

3. Sposoby kształtowania i rozumienie pojęć historycznych

4. Ćwiczenie w operowaniu pojęciami

Rozdział IV. Metody i techniki kształcenie historycznego

1. Teoria kształcenie wielostronnego a nauczanie – uczenie się historii

2. Zasady nauczania

3. Strategie, metody i techniki kształcenia historycznego – uściślenia terminologiczne

4. Klasyfikacja metod kształcenia

5. Prezentacja metod i technik nauczania – uczenia się historii

Analiza przypadków

Analiza SWOT

Antytemat

Burza mózgów

Burza pytań

Debata korespondencyjne

Debata oksfordzka

Debata „za i przeciw”

Dochodzenie do definicji pojęcia

Drama

Drzewo decyzyjne

Dyskusja

Dyskusja panelowa

Dyskusja podzielona

Dyskusja punktowa

Dyskusja wielokrotna

Dyskusja z podziałem problemu

Dywanik pomysłów

(Metoda) grup roboczych i prezentacyjnych

Gry dydaktyczne

Jigsaw

Klasówka ze ściągą

Kolaż

Kula śniegowa

Mapa mentalna

Metaplan

Piramida priorytetów

Plakat podsumowujący

Pokaz

Poker kryterialny

Portfolio

Praca pod kierunkiem

Prezentacja uczniowska

(Metoda) problemowa

Procedura „U”

Projekt

Ranking diamentowy

Rozmowa nauczająca

Rybi szkielet

Słownik historyczny

Sześć myślowych kapeluszy

Sześć – trzy – pięć (6 – 3 – 5)

Technika grupy nominalnej

Tort decyzyjny

Trójkąty

Wykład szkolny

Wywiad

Rozdział V. Lekcja historii. Konspekt lekcji

1. Lekcja –podstawową jednostką procesu kształcenia

2. Typy lekcji i jej ogniwa

3. Formy organizacyjne lekcji historii

4. Konspekt lekcji

Temat: Czas w historii

Temat: Polska za panowania Bolesława Krzywoustego

Temat: Unia Polski z Litwą

Rozdział VI. Testy osiągnięć szkolnych

1. Typologia testów

2. Konstruowanie testu nauczycielskiego

   1. Zadania otwarte

Zadania z luką

Zadania krótkiej odpowiedzi

Zadania rozszerzonej odpowiedzi

2. Zadania zamknięte

Zadania „prawda - fałsz”

Zadania wielokrotnego wyboru

Zadania na dobieranie

3. Karty pracy

Temat: Kultura starożytnych Greków

Wykaz tabel