W niniejszej publikacji dokonano charakterystyki wybranych aspektów mentalności młodzieży, tj. systemów wartości oraz postaw społeczno-politycznych. Badania przeprowadzono dwukrotnie: w roku 2003 (325 osób) oraz w roku 2008 (379 osób) i objęły one studentów białostockich uczelni. Starano się ustalić, czy w okresie pięciu lat dzielących oba pomiary, a tym samym wraz z zaawansowaniem procesów transformacyjnych dokonujących się w Polsce, obserwuje się zmiany mentalności w postulowanym – z punktu widzenia przeobrażeń ustrojowych – kierunku, tj. od „kolektywizmu” do „indywidualizmu”. Starano się również odpowiedzieć na pytanie, czy postawy społeczno-polityczne mają swoją aksjologiczną podstawę? Czy rzeczywiście akceptacja postaw prodemokratycznych i prokapitalistycznych ujawnia się wśród osób lokujących wyżej w swoim systemie wartości indywidualistyczne, zaś pozytywny stosunek do kultury narodowej, religii i instytucji religijnych charakteryzuje osoby ceniące wyżej wartości kolektywistyczne? Z punktu widzenia prezentowanych badań kluczową staje się kategoria pojęciowa „kolektywizm – indywidualizm”. Dokonano charakterystyki tego konstruktu
odwołując się do wiedzy z zakresu psychologii międzykulturowej. Podjęto również próbę odpowiedzi na pytanie, dlaczego mentalność indywidualistyczną należy uznać za sprzyjającą rozwojowi ekonomicznemu i rozwojowi demokracji. Zaprezentowana została koncepcja J. Reykowskiego. Autor wskazuje, że konstrukt „kolektywizm – indywidualizm” stanowi ważną kategorię opisu zmian społecznych i poddaje analizie związki między nim a treścią przekonań politycznych. Sposób rozumienia wartości i postaw (jak również ich wzajemnych relacji)
przejęty został z teorii M. Rokeacha i S.H. Schwartza. Uznawane są one za elementy systemu przekonań, pomiędzy którymi zachodzi formalny i funkcjonalny związek. Na gruncie tych teorii przeprowadzono wiele badań, które pozwoliły określić czynniki warunkujące preferencje wartości (między innymi kulturowe, religijne, makrospołeczne, osobowościowe) i zweryfikować związek wartości z ideologią, postawami i zachowaniem w obszarze politycznym i społecznym. Ich przegląd dokonany został w niniejszej pracy.

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE

Rozdział pierwszy
ZMIANY USTROJOWE A MENTALNOŚĆ SPOŁECZEŃSTWA
1. Kolektywizm versus indywidualizm
2. Mentalnościowe uwarunkowania transformacji ustrojowej

Rozdział drugi
TEORIE WARTOŚCI ORAZ ICH EMPIRYCZNA WERYFIKACJA
1. Sposoby rozumienia wartości w naukach społecznych
2. Teoria wartości Miltona Rokeacha
3. Teoria wartości Shaloma H. Schwartza
4. Wartości w badaniach empirycznych
4.1. Treściowy obraz systemu wartości
4.1.1. Kulturowe uwarunkowania systemów wartości
4.1.2. Zmienne polityczno-ekonomiczne a system wartości
4.1.3. Religia/religijność a system wartości
4.1.4. Osobowościowe uwarunkowania systemu wartości
4.1.5. Transmisja wartości w rodzinie
4.1.6. Przyswojenie ról a system wartości
4.2. Wartości jako czynnik determinujący postawy i zachowania w obszarze polityczno-społecznym
4.2.1. Wartości a ideologie, postawy i zachowania polityczne
4.2.2. Wartości a postawy i zachowania społeczne
4.2.3. Ograniczenia modelu: wartości–postawy–zachowanie

Rozdział trzeci
WARTOŚCI I POSTAWY SPOŁECZNO-POLITYCZNE STUDENTÓW – BADANIA WŁASNE
1. Założenia teoretyczne
1.1. Czy w kierunku indywidualizmu?
1.2. „Indywidualizm – kolektywizm” jako kategoria opisu zmian społecznych – koncepcja Janusza Reykowskiego
2. Konkretyzacja problemu badawczego
2.1. Model teoretyczny i cele badawcze
2.2. Problemy i hipotezy badawcze
3. Metoda
3.1. Narzędzia badawcze
3.2. Charakterystyka grup badawczych
4. Wyniki badań własnych
4.1. Systemy wartości – analiza porównawcza wyników badań z 2003 i 2008 roku
4.1.1. Hierarchia wartości w systemie
4.1.2. Zróżnicowanie systemów wartości
4.1.3. Pozycja w systemie wartości „wolność” i „równość”
4.1.4. Podsumowanie
4.2. Postawy społeczno-polityczne – analiza porównawcza wyników badań z 2003 i 2008 roku
4.2.1. Postawy wobec ustroju politycznego i kwestii polityczno-społecznych
4.2.2. Postawy wobec kultury narodowej i tradycji, religii i instytucji religijnych
4.2.3. Postawy wobec ustroju ekonomicznego i kwestii socjalnych
4.2.4. Podsumowanie
4.3. Orientacja indywidualistyczna versus kolektywistyczna w systemie wartości a postawy społeczno-polityczne
4.3.1. Orientacja kolektywistyczna versus indywidualistyczna w systemie wartości a postawy wobec ustroju politycznego i kwestii polityczno-społecznych .
4.3.2. Orientacja kolektywistyczna versus indywidualistyczna w systemie wartości a postawy wobec kultury narodowej i tradycji, religii i instytucji religijnych
4.3.3. Orientacja kolektywistyczna versus indywidualistyczna w systemie wartości a postawy wobec ustroju ekonomicznego i kwestii socjalnych
4.3.4. Wartości „wolność” i „równość” a postawy społeczno-polityczne – ustosunkowanie się do dwuwartościowego modelu M. Rokeacha
4.3.5. Czy tylko „wolność” i „równość”? Znaczenie innych wartości w ukierunkowaniu myślenia o kwestiach ustrojowych
4.3.6. Podsumowanie
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
STRESZCZENIE
SUMMARY